De gierzwaluw: bescherming, onderzoek en regelgeving voor bouw en renovatie

Van Afrika naar Nederland: de seizoenskalender

De gierzwaluw is een langeafstandstrekker. De winter brengt hij door in een groot gebied tussen Mali en Congo. Half april tot begin mei arriveren de vogels weer in Nederland. In juli en augustus trekken ze opnieuw weg, in zuidwestelijke tot zuidoostelijke richting. Buiten deze periode zijn er in Nederland geen broedende gierzwaluwen aanwezig.

Die seizoenskalender heeft directe gevolgen voor de planning van renovatie en verduurzaming. Werkzaamheden aan gevels, daken en spouwmuren kunnen buiten het broedseizoen plaatsvinden, ruwweg van augustus tot en met april, mits is vastgesteld dat de nesten permanent verlaten zijn. Dat laatste is essentieel. Nesten van gierzwaluwen zijn jaarrond beschermd, ook als de vogels in Afrika overwinteren. Alleen wanneer een nest aantoonbaar permanent verlaten is, vervalt die bescherming.

Voor projectplanning betekent dit: inventariseer nestlocaties in het broedseizoen vóór de start van de werkzaamheden, plan sloop- of isolatiewerk bij voorkeur buiten mei tot juli, en zorg dat eventuele alternatieve nestplaatsen klaar zijn vóór de terugkeer van de vogels in april of mei. Wie pas in het voorjaar ontdekt dat er gierzwaluwen broeden, loopt grote kans op stillegging en vertraging.

Wettelijke bescherming onder de Omgevingswet

De gierzwaluw is een beschermde inheemse vogelsoort. De bescherming vloeit voort uit de Europese Vogelrichtlijn en is in Nederland uitgewerkt in de Omgevingswet. Net als alle van nature in het wild voorkomende vogels geniet de gierzwaluw bescherming tegen opzettelijk doden of vangen, het vernielen of beschadigen van nesten, rustplaatsen en eieren, het rapen van eieren, en opzettelijke verstoring.

Voor de gierzwaluw geldt een bijzonder regime: de nesten zijn jaarrond beschermd. Dat komt doordat gierzwaluwen als koloniebroeders elk seizoen op dezelfde plaats broeden en sterk afhankelijk zijn van bebouwing. Zolang een nest niet permanent verlaten is, is het het hele jaar verboden om het te vernielen, te beschadigen of weg te nemen. Wie hiervan wil afwijken, heeft een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit nodig. Die vergunning wordt in de regel afgegeven door de provincie.

Overtreding kan leiden tot stillegging van werkzaamheden, bestuursrechtelijke handhaving en in ernstige gevallen strafrechtelijke vervolging. Daarnaast gelden de algemene zorgplicht en specifieke zorgplichten voor inheemse vogels: iedereen moet nadelige effecten op de fysieke leefomgeving voorkomen, beperken of herstellen.

Bij nieuwbouw en ingrijpende renovaties stelt de wet eisen om nestgelegenheid voor gebouwafhankelijke beschermde soorten te faciliteren. Er zijn geen Natura 2000-gebieden aangewezen voor de gierzwaluw. De bescherming speelt zich dus af op het niveau van individuele nesten en populaties in de bebouwde omgeving, niet via gebiedsbescherming.

De gierzwaluw in kaart brengen: van quickscan tot nader onderzoek

Elk bouw-, sloop- of renovatieproject begint idealiter met ecologisch onderzoek. Voor de gierzwaluw verloopt dat traject in vaste stappen: quickscan, eventueel nader veldonderzoek, en daarna een ecologisch werkprotocol met mitigerende maatregelen.

Quickscan

De quickscan is de eerste stap bij elk project. Een ecoloog beoordeelt op basis van bureauonderzoek (bestaande verspreidingsgegevens, eerdere rapportages, luchtfoto’s) en een terreinbezoek of er geschikt habitat aanwezig is en of de gierzwaluw potentieel aanwezig kan zijn. Kenmerken die meewegen zijn onder meer bouwjaar en bouwwijze, aanwezigheid van open stootvoegen, losse dakpannen, spouwmuren, dakgoten en eerdere waarnemingen in de omgeving.
Leidt de quickscan tot de conclusie dat aanwezigheid reëel is, of kan aanwezigheid niet worden uitgesloten, dan volgt nader onderzoek. Is geschikt habitat afwezig en zijn er geen aanwijzingen voor de soort, dan kan het project vaak zonder aanvullend gierzwaluwonderzoek doorgaan, mits de algemene zorgplicht in acht wordt genomen.

Nader onderzoek (aanvullend veldonderzoek)

Nader onderzoek vindt plaats tijdens het broedseizoen, van mei tot en met juli. Ecologen observeren groepen gierzwaluwen die gierend (schreeuwend) in groepen rondvliegen bij nestlocaties. Daarnaast registreren zij in- en uitvliegende vogels bij dakranden, pannen, spouwen en andere openingen. Exacte nestlocaties (invliegopeningen) worden ingemeten en vastgelegd. Ook de populatiegrootte wordt bepaald.
Voor een betrouwbaar resultaat zijn minimaal drie bezoeken op geschikte avonden nodig, bij gunstig weer. Eén bezoek is onvoldoende: gierzwaluwen zijn niet elke avond even actief en nesten kunnen bij slecht weer gemist worden. Het onderzoeksrapport vormt de onderbouwing voor een eventuele vergunningaanvraag en voor het mitigerende maatregelenpakket.

Ecologisch werkprotocol

Op basis van het onderzoek stelt Ecoresult een ecologisch werkprotocol op. Dit protocol beschrijft onder welke voorwaarden en in welke periode werkzaamheden mogen plaatsvinden, welke mitigerende maatregelen noodzakelijk zijn, hoe nesten worden ontzien of vervangen, en hoe ecologisch toezicht tijdens de uitvoering is georganiseerd. Aannemers en uitvoerders werken strikt volgens dit protocol. Afwijken zonder overleg met de ecoloog kan leiden tot overtreding van de Omgevingswet.

Mitigatie: werken met gierzwaluwen aanwezig

Mitigatie is het nemen van maatregelen om schade aan de populatie te voorkomen of te beperken wanneer nestplaatsen door werkzaamheden verdwijnen of ontoegankelijk worden. Goede mitigatie is geen bijzaak achteraf, maar een integraal onderdeel van het projectontwerp. Ecoresult heeft in de praktijk laten zien dat gerichte mitigatie succesvol kan zijn, onder meer bij een project waarbij 15 gierzwaluwnesten succesvol zijn gemitigeerd. Meer over die aanpak staat op de pagina mitigatie gierzwaluw van Ecoresult.

De voorkeursaanpak is werken buiten het broedseizoen, van augustus tot en met april, nadat is vastgesteld dat de nesten permanent verlaten zijn. Is werken tijdens het broedseizoen toch noodzakelijk, dan is een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit vereist en gelden strengere voorwaarden, waaronder ecologische begeleiding.

Alternatieve nestplaatsen moeten worden aangeboden vóór de werkzaamheden beginnen en bij voorkeur vóór de aankomst van de gierzwaluwen in april of mei. Geschikte voorzieningen zijn neststenen (inbouw in de gevel), nestpannen (toegang tot de ruimte onder het dak) en gierzwaluwkasten (opbouw aan de gevel of onder de dakrand). Plaats neststenen in groepjes, met minimaal 50 centimeter onderlinge afstand, bij voorkeur op een hoek of kopse kant van een gebouw, op het noorden of oosten, op voldoende hoogte (bij voorkeur 5 meter of hoger) en met een vrije aanvliegroute.

Loktonen, geluidsapparatuur met gierzwaluwgeluiden, kunnen helpen om vogels naar nieuwe nestplaatsen te leiden, vooral op locaties waar nog geen kolonie zit. Mitigatie faalt vaak niet door de keuze van het product, maar door te late plaatsing, verkeerde oriëntatie, te weinig exemplaren of het ontbreken van een vrije aanvliegroute. Een ecoloog toetst deze randvoorwaarden in het werkprotocol.