Resultaten onderzoek broedbiologie matkop 2024

Matkoppen hebben het de laatste jaren steeds moeilijker en hun aantal gaat landelijk helaas hard achteruit. Binnen het werkgebied van Ecoresult komt deze mezensoort nog relatief vaak voor, wat aanleiding gaf tot een eigen onderzoek. Met dit onderzoek willen we meer leren over matkoppen en tegelijkertijd bijdragen aan het behoud en herstel van deze soort.

In dit artikel delen we niet alleen een aantal bevinden van het afgeronde onderzoek 2024, maar vertellen we ook meer over het voortzetten van dit onderzoek in 2025!

Stabiele populatie, maar zorgelijke nestsucces

Onder begeleiding van onze collega Cornelis Fokker heeft stagiaire Celeste Polak dit jaar 39 territoria van matkoppen gevonden op IJsselmonde. Dit is ongeveer gelijk met het aantal territoria 5 jaar geleden. De hoogste dichtheid werd gevonden in Klein Profijt. De dichtheid van matkoppen was hoger in gebieden waar meer dood hout en dus meer nestmogelijkheden aanwezig waren.

Vanaf maart tot en met juni 2024 hebben we 11 nesten gevolgd. Elk nest werd twee keer per week voor 30 tot 45 minuten geobserveerd. Tijdens deze observaties werd de activiteit van de matkoppen rondom het nest genoteerd. Daarnaast zijn de nesten opgemeten nadat de jongen waren uitgevlogen of wanneer het duidelijk was dat het nest mislukt was. De drie nesten die in 2023 waren gevonden zijn ook opgemeten en meegenomen in de analyse.

Van de in totaal 14 nesten zijn er 6 uitgevlogen (43%). Voor 4 nesten was de reden van mislukking onduidelijk, voor 3 nesten was grote bonte specht de oorzaak en voor 1 nest is waarschijnlijk het vrouwtje gestorven of heeft zij het territorium verlaten. Het laatste nest is uiteindelijk overgenomen door koolmezen.

Ondanks dat de populatie stabiel is, blijkt het nestsucces dus zorgelijk laag te zijn. Bovendien kwam het lang niet in alle territoria tot een broedgeval. Onduidelijk is nog of de verloren nesten door de ouders zijn gecompenseerd door een tweede legsel, of dat ook in deze ‘stabiele populatie’ de matkoppen op hun laatste poten lopen.

Waar bouwden de matkoppen hun nesten en welke waren het meest succesvol?

De matkoppen bouwden hun nest voornamelijk in (knot)wilgen (12). Twee nesten waren gebouwd in een zwarte els. Gemiddeld waren de nesten op ongeveer 4 meter hoogte gebouwd. De nesten die mislukt waren, waren gemiddeld hoger gebouwd in vergelijking met de nesten die geslaagd waren.

Matkoppen brachten insecten naar hun jongen, waaronder schuimbeestjes en rupsen van de wilgenstippelmot.

Matkoppen jongen geringd

Dit jaar zijn er ook een aantal matkoppen jongen geringd met kleurringen. Door deze ringen is het mogelijk om de verplaatsing van de matkoppen te volgen. Matkoppen leggen geen grote afstanden af, al is er tijdens het zoeken van nesten een matkop mannetje (RmYY) gevonden in de Jan Gerritsepolder die geringd was in het Develbos. Dit mannetje had een afstand afgelegd van zo’n 6 kilometer.

Voortzetten onderzoek matkop 2025 met subsidie van Provincie Zuid Holland en de Vogelbescherming

Het onderzoek in 2024 was een mooi begin om meer te weten te komen over deze bosbewoner. Veel vragen zijn echter nog onbeantwoord, zodat we in 2025 het onderzoek zullen vervolgen. Belangrijke focus voor het onderzoek zal liggen op de grienden die nog in actief beheer zijn (iedere 3 jaar worden de wilgen geknot). Mogelijk ligt hier een belangrijke sleutel voor het succes van matkoppen, omdat grote bonte specht (belangrijke predator) hier afwezig is.

Voor de Provincie Zuid Holland en de Vogelbescherming is het ook interessant om hier meer over te weten, omdat met de bevindingen uit dit gerichte onderzoek concrete maatregelen kunnen worden genomen om de matkop te beschermen. Reden voor deze twee partijen om bij te dragen aan het onderzoek in 2025! Ecoresult is Provincie Zuid Holland en de Vogelbescherming dan ook dankbaar voor deze extra impuls!

Scholekster geringd op dak tegenover kantoor Ecoresult

Een jonge scholekster is deze week geringd door onze collega Cornelis Fokker die begin juni samen met onder meer collega Bas Verhoeven ontdekte dat er een stel scholeksters rondliep op het dak tegenover ons kantoor.
,,Het bewuste dak is eigenlijk niet eens zo geschikt om broedende scholeksters te huisvesten, want er liggen namelijk geen kiezelstenen, maar wel heel veel zonnepanelen. Begin mei zag ik dat het wijfje een ei had gelegd in een afvoergoot, waar het maar een beetje heen en weer rolde”, vertelt Bas.

Om de scholeksters te helpen tot een succesvol broedsel te komen, klom Bas het tegenoverliggende dak op met een fruitkratje bekleed met een laagje grind. Vervolgens heeft hij het ei daar voorzichtig in gelegd. ,,De scholekster accepteerde het nieuwe nest vrij snel en begon er te broeden. Ongeveer vier weken later kwam het jong uit het ei. We hebben alles van achter ons bureau kunnen volgen en besloten het jong deze week te *ringen. De informatie die zo kan worden verzameld is van groot belang om de soort te beschermen.“

Stadsnatuur en de waarde van daken

Normaal gesproken zijn scholeksters te vinden in het waddengebied en in de Delta, maar steeds vaker kom je ze tegen in de stad! Ze komen daar om te broeden op platte grind- of sedumdaken. Waarschijnlijk kiest de scholekster voor de stad omdat daar broeden vaker tot succes leidt, maar zeker weten doen we dat niet.

Veel planten- en diersoorten voelen zich thuis in de stad. De laatste jaren zijn we ons er steeds meer van bewust geworden dat natuur in steden heel waardevol is: denk aan bomen die in de zomer verkoeling bieden en groendaken / groene gevels die beschermen tegen weersinvloeden zoals zon, regen, wind en temperatuurwisselingen.

Bovendien draag je met een groendak bij aan een gezonde en prettige leefomgeving, kunnen insecten meer voedsel vinden en vangt het begroeide dak water op zodat er minder kans is op wateroverlast bij aanhoudende hoosbuien.

Ook de overheid begint de waarde van stadsnatuur in te zien waardoor vergroening onderdeel is geworden van de stedelijke planning en vormgeving. Nieuwbouwwijken zijn steeds vaker natuurinclusief zodat er ruimte gereserveerd wordt voor onder meer vogels, vleermuizen, planten en vissen.

Wat kun je zelf doen om vogels zoals de scholekster een handje te helpen?

Het leven in de stad is niet altijd makkelijk en zonder gevaren. De ene soort past zich beter aan dan de andere. Ook de jonge scholekster op het dak tegenover ons kantoor heeft het niet makkelijk: vanuit de lucht is er dreiging van meeuwen en kraaien en op het dak zelf kan het kuiken bijvoorbeeld in de waterafvoerpijp belanden.

Als je ziet dat er een vogel broedt op jouw dak of die van de buren, overweeg dan een roostertje of (kippen)gaas te plaatsen over de afvoerpijp. Zo voorkom je dat een kuiken erin valt. Om jonge dieren te beschermen tegen roofvogels, kraaien of meeuwen is het bieden van schuilmogelijkheden zoals kleine rioolbuizen, pallets of een ander afdakje, een mooie oplossing. Een dak warmt snel op in de zon waardoor water snel verdampt: het plaatsen van een ondiepe bak met water in de warme periodes is daarom een door de scholekster zeer gewaardeerde geste!

De natuurlijke broedplaats van de scholekster is op een schelpenstrand. Omdat grind hierop lijkt, zou je een paar vierkante meter grind aan kunnen brengen om zo hun natuurlijke omgeving na te bootsen. Wil je meer tips om je dak scholeksterproof te maken? Download dan de Factsheet Scholekster op het dak van de Vogelbescherming.

Voor scholeksters biedt de stad een perspectief voor de toekomst, als blijkt dat jongen er in voldoende mate daadwerkelijk groot kunnen worden. We hopen dat het jong dat we nu geringd hebben kan bijdragen aan het onderzoek hiernaar en dat hij veilig tot een adult scholekster zal uitgroeien.

Onderzoek matkop

Even voorstellen…onze stagiaire Celeste Polak.

“Mijn naam is Celeste Polak, stagiaire bij Ecoresult waar ik onderzoek doe naar de matkop. Ik ben 25 jaar en woon in Wageningen. Na het volgen van de Bachelor Dierwetenschappen aan de universiteit van Wageningen, zit ik nu inmiddels in mijn tweede jaar van de Master Dierwetenschappen met de specialisatie ecologie.”

Celeste wilde graag stage lopen bij een ecologisch adviesbureau om zo uit te zoeken of deze richting iets voor haar is in de toekomst. Zij vertelt: “Na meerdere websites van ecologisch adviesbureaus te hebben bekeken, sprak die van Ecoresult mij het meeste aan. Ik heb een mailtje gestuurd en kreeg direct een mailtje terug en kon op gesprek komen. Tijdens het gesprek vertelde ik over mijn interesse in het doen van onderzoek naar vogels of zoogdieren. Ecoresult stelde toen het onderzoek naar matkop voor.

Ik moet heel eerlijk toegeven dat ik nog nooit van de matkop gehoord had. Ik heb altijd interesse gehad in vogels, vooral in uilen, en kan de meeste vogels wel benoemen, maar de matkop was ik nog nooit tegengekomen. Dit komt waarschijnlijk omdat het vrij schuwe vogeltjes zijn. Na het eerste gesprek bij Ecoresult kreeg ik van Cornelis Fokker, nu mijn stagebegeleider, de opdracht om een matkop op te zoeken voordat ik mijn stage zou starten. In februari ben ik dus op pad gegaan en heb mijn eerste matkop gezien! Sindsdien is mijn interesse voor deze soort aangewakkerd!”

De stage van Celeste valt precies in het broedseizoen van de matkop. De matkop is een mezensoort die met name voorkomt in natte bossen, waar ze hun eigen nest uithakken in dood hout. De afgelopen weken is onze stagiaire opzoek gegaan naar nesten van matkoppen. De bedoeling is dat ze deze nesten gaat observeren om informatie te verzamelen over de nestbouw, het broeden en het voeden van de jongen. “Als de jongen zijn uitgevlogen gaan we ook verschillende kenmerken van het nest meten, zoals de grootte van het nestgat, de hoogte, het soort boom waarin ze het nest hebben gehakt, het aantal spechten in hun territorium, en nog veel meer. Hiermee hopen we inzicht te krijgen in de plekken waar matkoppen hun nest bouwen en hun broedproces”, aldus Celeste.

Het onderzoeksgebied betreft: Develbos, Klein Profijt, Bos Valckesteijn, Trimbos en Rhoonse grienden alle gelegen op het eiland van IJsselmonde.

Aantal matkoppen gaat hard achteruit

Stagebegeleider en ecoloog bij Ecoresult Cornelis Fokker vertelt: “Het aantal matkoppen gaat landelijk helaas hard achteruit. In bepaalde gebieden komen ze helemaal niet meer voor en in Zuid-Holland verdwijnen ze op steeds meer plekken. In literatuur wordt de toename van het aantal pimpelmezen en koolmezen als een mogelijke reden gegeven, omdat zij de nesten van matkoppen kunnen overnemen. Ook zouden grote bonte spechten een rol kunnen spelen in de achteruitgang, omdat bekend is dat ze nesten van matkoppen kunnen plunderen. Echter, in Nederland is nog nauwelijks onderzoek gedaan naar de broedbiologie van matkoppen.

In het werkgebied van Ecoresult komt de soort nog relatief veel voor, wat voor ons de reden is geweest om zelf dit onderzoek naar matkoppen te initiëren. Hiermee kunnen wij de kennis over deze soort vergroten en hopelijk handvatten bieden om het leefgebied van matkoppen te verbeteren.”

Celeste voegt hieraan toe: “Ik hoop dat we erachter kunnen komen waar de matkop het liefst broedt en of de locatie van hun nest invloed heeft op het broedproces. Ik weet niet of we harde conclusies kunnen trekken over waarom de matkop het moeilijk heeft aangezien we (tot nu toe) maar tien nesten kunnen observeren. Maar wellicht dat we een duidelijk patroon zien waar we iets over kunnen zeggen. We zullen in ieder geval meer te weten komen over de matkoppen die we de komende weken gaan observeren.”

Wordt vervolgd….

Alle foto’s van de matkop op deze pagina zijn gemaakt door Celeste tijdens haar observatierondes.

Visarend Biesbosch 2024: meegenieten via de webcam

Sinds zondag 17 maart kunnen we weer voor het vierde jaar meegenieten via de webcam van de broedende visarenden in de Biesbosch. Tenminste, dat hopen we. Want vorig jaar hadden duizenden mensen zich verheugd op het live meekijken in het nest van de twee arenden om zo al hun bedgeheimen te ontdekken. Maar dat liep anders! Na een overwinteringsperiode in het tropische Afrika arriveerde visarend man voor het achtste jaar in de Biesbosch maar beleefde vervolgens allerlei avonturen zonder zijn geliefde. Zij kwam niet opdagen. Voor de kijker een uitstekend alternatief voor de bekende soapserie maar voor de visarend man uiteindelijk een teleurstellend en verdrietig seizoen.

Sponsoring webcam
Visarenden broeden sinds 2016 met kleine aantallen in Nederland, in de Biesbosch. In 2022 waren er vijf broedparen, waarvan drie succesvol: zij brachten in totaal 9 jongen groot waarvan er drie voor het oog van de webcam uitvlogen. Leon Boon, adviseur ecologie en eigenaar van Ecoresult: “Sinds twee jaar sponsoren we deze webcam en willen hiermee meer bewustzijn creëren voor de waarde en kwetsbaarheid van gebieden als de Biesbosch. Zo hopen we dat zowel recreanten als beleidsmakers meer begrip hebben voor keuzes die gemaakt worden voor natuurbescherming.”
Net zoals veel roofvogels heeft de visarend het lange tijd erg moeilijk gehad. Hij werd bejaagd omdat hij er vandoor ging met grote vissen en was bovendien extra vatbaar voor pesticiden die hij via prooidieren binnenkreeg. Halverwege de twintigste eeuw was er dan ook geen spoor meer van de visarend te bekennen. Leon Boon: “Gelukkig heeft de visarend inmiddels een comeback gemaakt en is het een beschermde inheemse vogelsoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen, is deze toppredator beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. Dit wordt in Nederland geregeld door de Omgevingswet.”

Visarend in de Biesbosch
Tot 2022 was de Biesbosch het enige natuurgebied in Nederland waar broedende visarenden voorkwamen. Maar in 2022 kropen er ook jongen uit het ei van een paartje visarenden op de Veluwe. Leon Boon: “In de Biesbosch wordt steeds meer aandacht besteed aan de aanleg van waterrijke natuur en de bescherming van het leefgebied van dieren. Zo probeert Staatsbosbeheer bijvoorbeeld bij de groeiende populatie visarenden waar nodig extra rust te bieden. Ook zijn er steeds meer bedrijven die ervoor kiezen via Buitenfonds de natuur te steunen. Op die manier kan Staatsbosbeheer nieuwe natuur en recreatievoorzieningen bekostigen waarvoor geen overheidsfinanciering meer is.”

De visarend: een imposante verschijning

De visarend (Pandion haliaetus) is een trekvogel en overwintert in Afrika. Eind maart keren ze terug naar Nederland en broeden de verschillende paartjes vanaf april in 34 tot 43 dagen gemiddeld 3 eieren uit. Vervolgens vliegen de jongen na 50 dagen uit. Zij brengen hun jeugd meestal door op Afrikaanse bodem. Pas na 3 jaar zijn ze geslachtsrijp en vliegen dan terug naar noordelijk broedgebied. De visarend is een imposante verschijning en herkenbaar aan een lichte onderzijde, donkere bovendelen en enigszins ‘geknikte’ vleugels. Hun gewicht ligt tussen de 1,5 tot 2 kg en met een afmeting van zo’n 55-58 cm zijn ze groter dan een buizerd. De vleugels van het vrouwtje hebben een spanwijdte van ruim 170 cm en zijn daarmee altijd iets groter dan het mannetje. De levensverwachting van deze toppredator ligt op zo’n 32 jaar.

De Visarend is de enige roofvogel die langere tijd biddend boven water waargenomen kan worden om prooi te lokaliseren en heeft zich gespecialiseerd in het vangen van (grote) vissen. Tijdens de duikvlucht steekt hij zijn poten vooruit en scheert met 30 tot 70 kilometer per uur het water in waarbij hij soms geheel onder water verdwijnt. Gemiddeld worden vissen van zo’n 250 gram gevangen maar door zijn enorme (grijp)kracht slaagt de visarend er soms in om vissen te pakken die bijna even zwaar zijn als hijzelf.

Wil je ook meegenieten van de avonturen van de visarend? Ga naar de website van de Vogelbescherming en en houd de webcam in de gaten! Laten we vooral duimen dat de geliefde vrouw van de visarend weer op komt dagen of dat hij wellicht een kersverse nieuwe lover vindt!

Ecoresult B.V. deelt ruim 51.000 historische waarnemingen in de NDFF!

Bij veel groene adviesbureaus in Nederland is een rijke schat aan door professionals en veelal protocollair verzamelde data beschikbaar. Deze data is van een grote toegevoegde waarde om de verspreiding, maar ook de staat van instandhouding (met name lokaal) van soorten goed in beeld te kunnen brengen. Tot nu toe werd deze data maar beperkt met elkaar gedeeld. De Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF) is daarom een project gestart om deze historische en recente data te verzamelen in de NDFF zodat deze data breder gebruikt kan worden. Om dit grote karwei mogelijk te maken is er een Qgis Plugin ontwikkeld om het uploaden van verschillende type databronnen zo eenvoudig mogelijk te maken.

Ook Ecoresult B.V. heeft zich aangesloten bij dit project, omdat wij het beschikbaar maken van natuurdata erg belangrijk vinden. Dit draagt namelijk bij aan de bescherming van soorten en het verbeteren van natuurtoetsen in het kader van ruimtelijke ontwikkelingen. De afgelopen maanden zijn wij druk bezig geweest om de historische database af te stoffen en een dataset te genereren die geschikt is om te uploaden in de NDFF. Wij hebben ons hierbij beperkt op een dataset die alle soorten omvat die beschermd zijn binnen de Wet natuurbescherming.

Wij zijn er daarom trots op om te kunnen melden dat Ecoresult B.V. onlangs ruim 51.000 historische waarnemingen van wettelijk beschermde soorten heeft kunnen uploaden in de NDFF. Wij hopen hiermee een mooie bijdrage te hebben geleverd om de kennis en verspreiding van beschermde soorten beter vast te kunnen stellen.

Wij hopen dat vele andere groene adviesbureaus ons voorbeeld kunnen gaan volgen. Ecoresult zal vanaf nu in ieder geval regelmatig recente data toe gaan voegen aan de NDFF!

Meer info over dit project bij Elise Bakker.

Meervleermuizen in de stad onderzoeken en behouden

2023 is door de Zoogdiervereniging omgedoopt tot het Jaar van de Vleermuis. Onze projectleider ecologie Anton van Meurs schreef een artikel over het onderzoeken van Meervleermuizen in de grootstedelijke omgeving en het behouden van de soort tijdens renovatiewerkzaamheden. In Delft en Rotterdam werden populaties succesvol in kaart gebracht én er werden renovatiewerkzaamheden uitgevoerd bij de verblijfplaats in Rotterdam met behoud van de populatie. Lees verder voor het belang van de stad voor Meervleermuizen en hoe het onderzoek naar de soort heeft plaatsgevonden.

Jaar van de Meervleermuis

De Zoogdiervereniging heeft 2023 omgedoopt tot het Jaar van de Meervleermuis, een wereldwijd behoorlijk zeldzame soort die in Nederland in nog aardige aantallen aanwezig is door ons landschap van meren, kanalen en moerassen (29% van de Europese populatie krijgt haar jongen in Nederland). Voor overwintering en het krijgen van jongen zijn Meervleermuizen in Nederland gebonden aan gebouwen, waar ze zich in grote groepen in de spouwmuur kunnen ophouden. Voor de nieuwsbrief van de Vleermuiswerkgroep Nederland (VLEN) schreef Anton van Meurs een bijdrage, waarin twee vondsten van kraamverblijfplaatsen van Meervleermuizen in Rotterdam en Delft worden beschreven.

Onderzoek naar kraamverblijfplaats meervleermuis

In 2019 vond Bureau Stadsnatuur samen met Bionet Natuuronderzoek een kraamverblijfplaats in een Rotterdams flatgebouw uit 1954 dat op de planning stond voor renovatiewerkzaamheden. Met behulp van gezenderde Meervleermuizen en telemetrie kon een kraamverblijfplaats van ongeveer 60 individuen worden vastgesteld in een appartementencomplex. Ecoresult voerde het nader onderzoek uit en Bureau Stadsnatuur en Stichting Zoogdierenwerkgroep Zuid-Holland voerde jaarlijkse kolonietellingen uit. Tijdens de kolonietellingen werden gemiddeld 70 uitvliegende Meervleermuizen geteld. Wij adviseerden om de spouwmuren waar de kolonie zich bevond niet na te isoleren en om de werkzaamheden buiten het kraamseizoen uit te voeren. De werkzaamheden zijn uitgevoerd en Bureau Stadsnatuur stelde in 2022 vast dat de verblijfplaats net zo in gebruik is als voor de werkzaamheden.

Meervleermuis in Delft

Nog een voorbeeld van Meervleermuizen in de stedelijke omgeving is onze vondst van een verblijfplaats in Delft. Anton trof daar afgelopen jaar tijdens een onderzoek een groep foeragerende Meervleermuizen boven een onverlichte watergang. Vervolgens werd door Bionet Natuuronderzoek en Ecoresult medio juni een aantal vleermuizen gevangen om ze van een zender te voorzien. Dit leidde naar een kraamverblijfplaats van 9 dieren in een dakoverstek van een flatgebouw. De kolonie bleef in gebruik tot eind augustus. Het onderzoek in Delft vond plaats in het kader van het soortmanagementplan (SMP) voor de gemeente Delft. Erg mooi om deze verblijfplaats van de soort dus in beeld te hebben.

Kortom, twee mooie voorbeelden van verblijfplaatsen van Meervleermuizen in de grootstedelijke omgeving en hoe deze behouden kunnen blijven bij verduurzamingswerkzaamheden.

Lees de VLEN nieuwsbrief vanaf pagina 32 om de volledige bijdrage van Anton in te zien. En kijk hier voor meer vleermuisonderzoeken.