Jaar van de woelmuis: wat de noordse woelmuis ons leert over leefgebied, beheer en muizenonderzoek onder de Omgevingswet

Hoe helpt muizenonderzoek bij projecten zoals de vispassage bij gemaal De Eendracht?

Ook in de Hoeksche Waard speelt het spanningsveld tussen bescherming en uitvoering. Ecoresult rondde recent een muizenonderzoek af in Goudswaard (gemeente Hoeksche Waard). Het onderzoek spitste zich toe op de noord- en zuidoever van de uitstroom van gemaal De Eendracht, tegenover de pont naar Tiengemeten. Aanleiding is de aanleg van een vispassage bij het gemaal voor opdrachtgever Waterschap Hollandse Delta.

Noordse woelmuis is hier terecht een aandachtspunt: de soort staat op de Rode Lijst, komt voor op Tiengemeten en wordt in de omgeving met enige regelmaat waargenomen. Daarnaast is de noordse woelmuis een in de EU-Habitatrichtlijn aangewezen prioritaire soort (bijlagen II en IV), waardoor bij de planuitwerking en vergunningverlening extra aandacht vereist is voor het behoud en de kwaliteit van zijn leefgebied.

Welke onderzoeksopzet gebruikten we in de Hoeksche Waard?

Het onderzoek vond plaats in het najaar van 2025. Van 9 tot en met 13 oktober is een pre-bait uitgevoerd, waarna op maandagavond 13 oktober de vallen zijn scherpgesteld. Vervolgens hebben tot en met vrijdagavond 17 oktober in één vangperiode meerdere vangmomenten plaatsgevonden (ochtend- en avondcontroles).

We kozen voor een diervriendelijke methode met twintig inloopvallen (Heslinga Life Traps) die we tweemaal daags controleerden. Door de vallen te voorzien van nestmateriaal en lokaas, borgden we het dierenwelzijn en verzamelden we betrouwbare data voor determinatie in het veld.

Wat leverde het onderzoek naar de noordse woelmuis op?

In dit onderzoek is de noordse woelmuis niet gevangen. Wel stelden we algemene soorten vast, zoals bosmuis, huisspitsmuis en rosse woelmuis. Op basis van de resultaten kon de aanwezigheid van de noordse woelmuis in het plangebied worden uitgesloten.

Deze uitkomst geeft de opdrachtgever de zekerheid dat aanvullende stappen in het kader van de Omgevingswet voor deze soort niet noodzakelijk zijn, wat onnodige vertraging in de uitvoering voorkomt. Ecoloog Stefan van Schaik, een van de collega’s die het onderzoek in Zuid Beijerland uitvoerde, nuanceert: “Geen vergunning nodig betekent niet dat je zomaar je gang kunt gaan. De zorgplicht vraagt om slim plannen en gerichte maatregelen. Denk aan het gefaseerd ongeschikt maken van vegetatie, werken buiten het broedseizoen of eerst een broedvogelcheck. Zo voorkom je schade, voldoe je aan de wet en houd je het project in beweging.”

Wat vraagt de Omgevingswet rond muizenonderzoek en beschermde soorten?

Iedereen die ontwikkelt, renoveert, sloopt of een bestemming wijzigt, krijgt te maken met de Omgevingswet, provinciale verordeningen en de quickscan flora en fauna. Waar ruimtelijke ontwikkeling of bestendig beheer en onderhoud plaatsvindt, is het verplicht te toetsen of de wet niet wordt overtreden. Daarbij gaat het om tijdelijke én permanente effecten op beschermde soorten en gebieden.

Als de quickscan beschermde diersoorten aanwijst (zoals de noordse woelmuis) of als er een gerichte onderzoeksvraag is, zetten wij een passend muizenonderzoek op. Ecoresult werkt met diervriendelijke inloopvallen en determinatie in het veld. Zo ontstaat een feitelijk beeld dat besluitvorming ondersteunt:

•  Is aanvullende vergunning of maatregel nodig, of volstaat de algemene zorgplicht?
•  Gaat het om strikt beschermde soorten zoals noordse woelmuis, of om algemene soorten?

Vaak volstaat de algemene zorgplicht voor algemene muizensoorten en broedvogels. Dat betekent zorgvuldig plannen en uitvoeren, met oog voor soorten en seizoen, zonder dat een aparte ontheffing noodzakelijk is.

In welke soorten projecten zetten we muizenonderzoek in?

In onze dagelijkse praktijk voeren we op uiteenlopende locaties muizenonderzoek uit. Dit gebeurt soms als vervolg op een quickscan flora en fauna, soms als zelfstandige soorttoets, als onderdeel van een Soortenmanagementplan (SMP) of een gebiedsbrede nulmeting.
Stefan vertelt: “Daarnaast voerden we dit jaar meerdere onderzoeken naar muizen uit, waaronder in Cortelande (Zuidplaspolder). Daar maakt het onderzoek deel uit van een SMP en een gebiedsbrede nulmeting in de context van de planvorming voor een nieuw dorp en herinrichting van het omliggende gebied. Dergelijke trajecten bieden een consistente basis voor latere besluitvorming en monitoring.”

Waarom is muizenonderzoek zo interessant voor ecologen?

Waarom juist deze soort en dit type onderzoek zo fascinerend zijn, verwoordt Koen als volgt: “Wat mij zo intrigeert aan muizen, is dat ze als zoogdieren erg onderbelicht zijn, terwijl ze allerlei leefwijzen en habitats hebben. Iedere soort is uniek en heeft zijn eigen karakteristieken. Muizen leven bovendien grotendeels verborgen; je ziet die wereld bijna niet, behalve af en toe de welbekende huismuis die voorbijschiet. Tegelijkertijd spelen muizen een belangrijke functie binnen de ecologie: ze leven in de vegetatie en zijn van grote betekenis als voedsel voor veel andere soorten. Daarnaast zijn er binnen de zoogdieren maar twee groepen die we tijdens onderzoek daadwerkelijk vangen en in handen hebben: vleermuizen en muizen. Dat maakt muizenonderzoek voor mij als ecoloog extra interessant om te doen.”

Hoe vertaalt onderzoek zich naar uitvoering onder de Omgevingswet?

Ecoresult werkt landelijk voor waterschappen, provincies, gemeenten, projectontwikkelaars en terreinbeheerders. We starten waar nodig met een quickscan flora en fauna en richten desgewenst een doelgericht muizenonderzoek in wanneer beschermde soorten aan de orde zijn.
Resultaten leggen we vast in heldere, praktische rapportages die aansluiten op de Omgevingswet en de zorgplicht.

Daarmee helpen we opdrachtgevers om:

• juridisch zorgvuldig te handelen,
• vertraging in projecten te voorkomen,
• én rekening te houden met kwetsbare soorten als de noordse woelmuis.

Wil je sparren over een quickscan of muizenonderzoek voor jouw project? Neem contact met ons op of ga direct naar:

• Quickscan flora & fauna
• Muizenonderzoek