Kennisdocument laatvlieger gewijzigd: wat betekent dit voor je vergunningsaanvraag en planning?

Op 11 augustus 2025 is het Kennisdocument Laatvlieger geactualiseerd. De gevolgen van die wijziging worden nu zichtbaar in lopende onderzoeken, vergunningaanvragen en de planning van projecten. In dit artikel lees je wat er is veranderd en wat dat concreet betekent voor jou als opdrachtgever.

Wat is er veranderd in de beoordeling van de laatvlieger

De manier waarop naar de laatvlieger wordt gekeken in onderzoek en vergunningverlening is aangescherpt. De soort wordt nadrukkelijk benaderd als netwerksoort. Ze gebruiken een netwerk van verblijfplaatsen en stellen hoge eisen aan hun leefomgeving.

Dat betekent dat het niet meer gaat om één verblijfplaats, maar om een samenhangend netwerk van locaties. Het functioneren van de populatie hangt af van dat geheel. Het verdwijnen van één plek kan daardoor grotere gevolgen hebben dan eerder werd aangenomen.

Voor jou betekent dit dat onderzoek en onderbouwing fundamenteel anders worden ingestoken:

• Niet alleen aanwezigheid vaststellen, maar het netwerk in kaart brengen
• Vaker aanvullend onderzoek, bijvoorbeeld met telemetrie
• Een uitvliegtelling binnen 48 uur om verblijfplaatsen betrouwbaar vast te stellen

Daarnaast wordt duidelijker dat de laatvlieger lastig te compenseren is. Verblijfplaatsen zijn sterk afhankelijk van specifieke eigenschappen van gebouwen en hun omgeving.

Anton vervolgt: “Als er in- of uitvliegende laatvliegers worden waargenomen, moet er direct een uitvliegtelling worden gedaan. Dat was voorheen niet verplicht. Die telling moet plaatsvinden binnen 48 uur, omdat de dieren snel kunnen verhuizen naar een andere locatie. Wacht je te lang, dan is de verblijfplaats mogelijk al verlaten en ontbreekt cruciale informatie over de omvang van de groep. Deze extra telling brengt extra kosten met zich mee.”

Wat betekent dit concreet voor je vergunningaanvraag

De impact op vergunningtrajecten zit vooral in de zwaarte en complexiteit.

Je krijgt te maken met:

• Meer onderzoek
  Door lage trefkans en seizoensafhankelijk gedrag
• Zwaardere onderbouwing
  Je moet aantonen dat het volledige netwerk blijft functioneren
• Netwerkbenadering in plaats van locatiegericht werken
  De samenhang tussen verblijfplaatsen wordt leidend
• Grotere kans op vertraging
  Door langere onderzoeksfase en complexere beoordeling

Dit is precies het punt waar veel projecten vastlopen als hier niet vroeg genoeg op wordt gestuurd.

Wat betekent dit voor je planning

De grootste impact zit in de voorspelbaarheid van het project.
Onderzoek naar laatvliegers kost tijd en is gebonden aan seizoenen. Bovendien geeft een eerste onderzoeksronde niet altijd direct een volledig beeld. In veel gevallen is vervolgonderzoek nodig om het netwerk goed te begrijpen.

In de praktijk betekent dit dat je vaak moet rekenen op circa 1,5 tot 2 jaar voordat een vergunning rond is.

Daarnaast speelt mitigatie een belangrijke rol in de planning:

• Mitigatiemaatregelen moeten ruim vóór de ingreep gerealiseerd worden
• Nieuwe verblijfplaatsen moeten eerst aantoonbaar functioneren
• Laatvliegers hebben tijd nodig om deze plekken te ontdekken en accepteren

Daarom moet je rekening houden met een gewenningsperiode van meerdere jaren, die in de praktijk vaak richting 5 jaar gaat.

Wat kun je als opdrachtgever doen?

Betrek vroeg in het traject een ecoloog en een vleermuisspecialist. Weet je nu al dat de laatvlieger in jouw projectgebied voorkomt? Dan is dit het moment om in actie te komen. Hoe concreter de mitigatiemaatregelen worden uitgewerkt, hoe sneller het vergunningstraject kan worden doorlopen.
Vinden wij als Ecoresult zelf laatvliegers in een plangebied, dan nemen wij contact op met de opdrachtgever, zodat wij samen het vervolg kunnen bepalen.

Speelt de laatvlieger een rol in jouw project, of weet je het nog niet zeker? Neem contact op en we denken met je mee.

GroenLicht: zo versnel je je omgevingsvergunning flora en fauna en krijg je meer grip op je planning

Wie voor een bouwproject of renovatieproject een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna- activiteit nodig heeft, wil vooral duidelijkheid: waar ben je aan toe en wanneer kun je verder met je project? Met GroenLicht wordt het proces niet alleen sneller, maar vooral beter voorspelbaar. Dat zorgt voor een betere planbaarheid van je project, minder vertraging en meer zekerheid over wanneer je verder kunt. Tegelijk blijft de ecologische kwaliteit volledig geborgd en worden natuurwaarden zorgvuldig beschermd.

Wat is GroenLicht en hoe versnelt het je omgevingsvergunning flora en fauna?

GroenLicht is een pilot van Omgevingsdienst Haaglanden (ODH), Sociale Verhuurders Haaglanden (SVH) en Ecoresult. Via een digitaal aanvraagformulier wordt het vergunningsproces gestandaardiseerd. Het formulier vervangt het traditionele activiteitenplan en bevat alle aspecten die nodig zijn voor een volledige aanvraag. De kwaliteitscriteria zijn vooraf inzichtelijk, zodat je weet wat er verwacht wordt en waar je aan moet voldoen. Op basis van het ingevulde formulier wordt bovendien door ODH een conceptbeschikking gegenereerd, die vervolgens door de behandelaar wordt gecontroleerd en waar nodig aangevuld.

Voor wie is de pilot beschikbaar?

De pilot is beschikbaar voor de 18 woningcorporaties die zijn aangesloten bij SVH. GroenLicht is een lerende pilot waarbij ervaringen actief worden verzameld om de werkwijze verder te verfijnen. De ambitie is om de pilot open te stellen voor alle initiatiefnemers.

Wat levert GroenLicht op voor projectontwikkelaars en woningcorporaties?

Het belangrijkste resultaat voor initiatiefnemers en woningcorporaties is meer zekerheid en tijdwinst. Een vergunning wordt afgehandeld binnen de wettelijke termijn van in totaal maximaal 8 weken. Het doel is dat in 2026 op maximaal 30% van de aanvragen die worden ingediend via GroenLicht nog aanvullende vragen gesteld worden. In 2027 is het streven: geen aanvullende vragen meer.

Verder biedt GroenLicht:
• Duidelijke kwaliteitscriteria vooraf
• Minder verzoeken om aanvullingen
• Betere planbaarheid van projecten en meer voorspelbaarheid in het vergunningstraject
• Meer regie op het aanvraagproces

Meer regie op je vergunningsaanvraag en planning

Een belangrijk verschil met de huidige werkwijze is dat opdrachtgevers actiever betrokken zijn bij de aanvraag. Het aanvraagformulier kan nog steeds door het ecologisch adviesbureau worden ingediend, maar voor het invullen ervan is ook informatie nodig van de opdrachtgever. Denk aan de onderbouwing van het wettelijk belang, de planning, fasering en de afweging van alternatieven.

Dat vraagt om een andere manier van werken en een actievere rol van de opdrachtgever in het proces. In de huidige praktijk wordt een vergunning soms aangevraagd terwijl nog niet precies duidelijk is wat er gaat gebeuren of wanneer. Binnen GroenLicht wordt dichter bij de initiatiefase ingediend, op het moment dat de plannen concreter zijn. Dat levert meer zekerheid op over de uitkomst en verkort de doorlooptijd aanzienlijk.

Waarom het vergunningsproces voor flora en fauna verbetering nodig had

Uit een analyse van het vergunningsproces bij ODH bleek dat er winst viel te behalen in de standaardisatie en kwaliteit van aanvragen. ODH, SVH en Ecoresult hebben gezamenlijk het proces van begin tot eind doorgelicht om knelpunten op te lossen. GroenLicht is het resultaat van die ketensamenwerking, waarbij praktijkkennis uit de ecologische advieswereld is verbonden met de juridische kaders van de omgevingsdienst.

Ecoresult is door ODH uitgenodigd om aan tafel te komen en mee te denken over het nieuwe proces. Elise Bakker, project ecoloog bij Ecoresult en betrokken bij de werkgroep: “Vanuit onze jarenlange samenwerking met ODH zijn wij uitgenodigd om mee te denken over een beter vergunningsproces. We kennen elkaars verwachtingen goed en weten wat we aan elkaar hebben. Het is mooi dat wij als adviesbureau onze kennis kunnen delen voor een snellere en efficiëntere vergunningverlening.”

Het nieuwe stappenplan

Het proces verloopt voortaan in zeven stappen:
1.  De opdrachtgever laat een quickscan uitvoeren om de aanwezige soorten en de noodzaak voor vervolgonderzoek te bepalen.
2.  Het ecologisch adviesbureau voert het nader onderzoek uit Zodra er duidelijk is dat er een vergunning nodig is verzamelt de opdrachtgever informatie over de onderbouwing van het wettelijk belang, de planning en de afweging van alternatieven.
3.  Na afronding van het onderzoek, en voordat de aanvraag wordt opgesteld worden er definitieve keuzes gemaakt over de planning van het project, de werkwijze en de tijdelijke en permanente mitigerende maatregelen.
4.  Het digitale aanvraagformulier wordt ingevuld via het GroenLicht-aanvraagformulier. Dit fungeert direct als checklist voor een volledige aanvraag.
5.  Het ingevulde formulier wordt als pdf gegenereerd en ingediend via het Omgevingsloket.
6.  Een Python-script zet de informatie uit het formulier om in een conceptbesluit. De inhoudelijke beoordeling blijft mensenwerk en wordt uitgevoerd door een behandelaar van ODH.
7.  Wanneer de aanvraag volledig is en inhoudelijk akkoord wordt bevonden, volgt vergunningverlening binnen de wettelijke termijn.

Steun ons en draag bij aan de bescherming van uilen en nachtvogels

Met onze deelname willen we niet alleen een zo hoog mogelijk aantal soorten neerzetten, maar vooral ook bijdragen aan dit doel. Juist de soorten die je minder snel ziet, verdienen aandacht en bescherming.

Wil je ons steunen? Doneer dan via onze teampagina binnen het Wadden Vogelfestival en draag direct bij aan de bescherming van deze soortgroepen én onze teamprestatie.

Wij hebben er in ieder geval weer zin in. Op naar een mooie, lange en soortenrijke dag en nacht op Texel.

Texel Big Day keert dit jaar terug voor de tiende editie! Dit evenement, georganiseerd door Nationaal Park de Duinen van Texel en het Vogelinformatiecentrum Texel, vormt de aftrap voor het Wadden Vogelfestival (9 en 10 mei 2026) en de Nationale Vogelweek.

Laarzen aan en verrekijker mee: op pad langs jaarrond beschermde nesten in Overschie

In Overschie (Rotterdam-Noord) ging ons team op pad langs jaarrond beschermde nesten van uiteenlopende vogelsoorten, onder begeleiding van collega Ferry van der Lans. In dit gebied bezochten we nesten van onder andere kerkuil, steenuil, sperwer, buizerd, boomvalk, havik, torenvalk, ransuil, ooievaar én blauwe reiger. Dit veldbezoek was onderdeel van de Ecoresult Academy, die we elke maand met het hele team organiseren. De ene keer gaan we het veld in. De andere keer behandelen we op kantoor de theorie rondom een thema, om onze kennis te verbreden en aan te scherpen.

Gebied De Driehoek

We startten bij een schuur in De Driehoek, een bijzonder gebied dat wordt ingeklemd tussen drie snelwegen. Ondanks deze ligging blijkt het een waardevolle broedplek, waar onder meer torenvalk, steenuil en kerkuil nestelen. Via enkele putternestjes reden we door naar het voormalige schoolgebouw De Zwaluw, waar een indrukwekkende kolonie huiszwaluwen broedt met meer dan 40 nesten.

Ackerdijkse Plassen

Daarna bezochten we het vogelkijkscherm in de Ackerdijkse Plassen. Dit gebied, ontstaan door oude vervening, vormt een cruciale groene schakel tussen Delft en Rotterdam. Vanaf het scherm hadden we, onder het toeziend oog van een baltsende havik, prachtig zicht op de aalscholverkolonie. Het voorjaar was hier duidelijk voelbaar: er wordt volop gebouwd aan nesten en sommige paren zijn zelfs al aan het broeden.
Via een buizerdnest reden we verder naar een stadsparkje in Rotterdam, waar Ferry ons wees op een sperwer en een nest van de blauwe reiger.

Het was een ontzettend leerzame middag waarin we onze ecologische kennis en ervaring met beschermde soorten weer hebben aangescherpt. Het vergroten van soortenkennis en het begrijpen van regionale verschillen spelen daarbij een sleutelrol.

Bijzondere waarneming

We sloten de middag af in de polder met een echte verrassing: een roodhalsgans, een zeldzame dwaalgast uit Siberië.

Op naar de volgende Ecoresult Academy!

Waarom onderzoek naar huismussen bij sloop?

Huismussen zijn honkvaste standvogels en strikt beschermd onder de Omgevingswet. Bij sloop en renovatie moet daarom rekening worden gehouden met deze soort, onder andere door alternatieve nestgelegenheid aan te bieden in de vorm van nestkasten. Ondanks dat bij de meeste bouwprojecten rekening wordt gehouden met huismussen, werden mussen nooit eerder individueel gevolgd bij grootschalige veranderingen op een broedlocatie.

Cornelis: “De wetenschappelijke onderbouwing van de richtlijnen in het Kennisdocument Huismus is beperkt. Dat was voor mij de aanleiding om nauwkeurig in beeld te brengen hoe een kolonie huismussen zich tijdens en na een sloopproject gedraagt. Lukt het huismussen om zich elders te vestigen, en zo ja, op welke afstand? Maken ze gebruik van opgehangen nestkasten en herkoloniseren zij de nieuwbouw?”

Hoe werd het kleurringonderzoek uitgevoerd?

Het onderzoeksgebied in Hendrik-Ido-Ambacht betrof elf te slopen huizenblokken met in totaal 83 eengezinswoningen (gebouwd in 1953-1957) en de directe omgeving. De woningen hadden lange achtertuinen met veel ligusterhagen, struiken en andere dekkingsmogelijkheden voor huismussen. Eind 2022 werd het eerste deel gesloopt (fase 1) en na het broedseizoen van 2023 werd het restant gesloopt (fase 2).

In 2022 en 2023 werden in totaal 128 huismussen gekleurringd met een combinatie van drie kleurringen en een metalen ring. Cornelis bezocht het gebied gemiddeld één keer per week in het broedseizoen en registreerde alle territoriale en nest-indicerende huismussen. Ook werden alle 101 voor tijdelijke mitigatie opgehangen nestkasten (36 voor huismus, 65 voor gierzwaluw) en de nieuwe nestgelegenheden na de nieuwbouw op de voet gevolgd.

Wat zijn de belangrijkste bevindingen?

Territoria nemen sterk af

Bij de start van het kleurringonderzoek in 2022 waren 32 territoria aanwezig, waarvan 25 binnen het sloopgebied. Na de volledige sloop in 2024 waren alle huismussen uit het sloopgebied verdwenen. Het aantal territoria in de bufferzone rondom het sloopgebied steeg tijdelijk van 7 naar 26, maar halveerde in 2025 weer naar 13 territoria. In de nieuwbouw vestigden zich in 2024 en 2025 geen huismussen, ondanks dat er voldoende nestgelegenheid was aangebracht in de vorm van ingemetselde neststenen en een geschikt dakvlak.

Verplaatsingen blijven beperkt

Van de 29 gekleurringde huismussen die in 2022 in het sloopgebied broedden, werden er in 2023 elf teruggevonden. Deze vestigden zich na de sloop op gemiddeld 70 meter van de originele nestplaats. Na de tweede sloopfase in 2024 verplaatsten de mussen zich over gemiddeld 122 meter. Over de gehele onderzoeksperiode verplaatsten ontheemde huismussen zich gemiddeld 96 meter van hun oorspronkelijke nestplaats.
De dispersie van jongen was aanzienlijk groter dan van volwassen huismussen. Van de geringde jongen uit het sloopgebied werd 38% teruggevonden in het broedseizoen na de sloop. Gemiddeld vestigden deze zich op 276 meter van de ringplaats, met een maximum van 1 kilometer. Jonge mannetjes vestigden zich gemiddeld verder dan vrouwtjes (respectievelijk 358 en 221 meter).

Overleving en populatieontwikkeling

De jaarlijkse overleving van adulten uit het gesloopte gebied was 0.42, tegenover 0.56 van volwassen huismussen die buiten het sloopgebied broedden. Het is aannemelijk dat de afname van het aantal territoria vooral terug te voeren is op een lage reproductie, en daarmee te weinig aanwas om de populatie op niveau te houden.

Nestkasten blijven ongebruikt

Geen van de gekleurringde huismussen uit het sloopgebied werd aangetroffen in de 36 opgehangen huismusnestkasten. In totaal waren in 2022-2025 slechts vier nestkasten bezet door ongeringde huismussen, allen gierzwaluwkasten. Alle gekleurringde huismussen die gevolgd konden worden, nestelden op ‘natuurlijke’ nestplaatsen, met name onder dakpannen.

Diverse huismussen uit het sloopgebied stichtten nieuwe kolonies, maar de huizen(blokken) waarin deze nieuwe kolonies zich bevonden werden na één of twee jaar weer verlaten. Ontheemde huismussen die zich direct aansloten bij bestaande kolonies, bleven daar tot het eind van de onderzoeksperiode.

Welke woelmuissoorten komen in Nederland voor?

Dé woelmuis bestaat niet. In Nederland leven vijf soorten woelmuizen:

• aardmuis (Microtus agrestis)
• noordse woelmuis (Alexandromys oeconomus arenicola)
• ondergrondse woelmuis (Microtus subterraneus)
• rosse woelmuis (Myodes glareolus)
• veldmuis (Microtus arvalis)

Van deze vijf soorten is de noordse woelmuis zeer zeldzaam en streng beschermd. Precies daarom vraagt de soort in projecten extra aandacht, zeker wanneer werkzaamheden mogelijk leefgebied raken.

Wat maakt de noordse woelmuis zo kwetsbaar in het Nederlandse landschap?

De noordse woelmuis (Alexandromys oeconomus arenicola) is een unieke Nederlandse ondersoort en een uitgesproken specialist van dynamische, natte, open vegetaties. In de literatuur wordt vaak gesproken over een Nederlandse “metapopulatie”: een netwerk van deelpopulaties die elkaar na lokaal uitsterven weer kunnen herkoloniseren.

Onze collega, ecoloog Koen van Veen, nuanceert dat beeld nadrukkelijk:
“In ons huidige, sterk versnipperde en weinig dynamische landschap is er tussen veel van de overgebleven leefgebieden eigenlijk geen uitwisseling. De soort zit vrijwel letterlijk op kleine eilandjes. Waar de noordse woelmuis lokaal verdwijnt, is dat uitsterven daardoor voor dat gebied meestal definitief. Verdroging, veranderende waterpeilen en het verdwijnen van natte, laagblijvende vegetaties spelen daarbij een centrale rol.”

Welke rol spelen concurrentie en klimaatverandering?

Concurrentie met algemene soorten als veldmuis en aardmuis versterkt die kwetsbaarheid, al weten we nog weinig van de precieze mechanismen. In gebieden waar deze soorten ontbreken, gebruikt de noordse woelmuis niet alleen de aller natste habitats, maar ook drogere habitats en overgangen binnen het natte landschap.

Verschijnen aardmuis en veldmuis daar alsnog, dan verliezen de noordse woelmuizen doorgaans snel terrein. In randzones delen de soorten het gebied soms in lage dichtheden, maar zodra het leefgebied verandert en verruigt of verder verdroogt, krijgen de concurrenten meestal snel de overhand.

Door klimaatverandering komen (zeer) droge zomers steeds vaker voor. Zulke perioden kunnen ertoe leiden dat het habitat verdroogt en verruigt, de concurrentie van aardmuis en veldmuis toeneemt en de noordse woelmuis uiteindelijk uit een gebied verdwijnt.
Dat betekent in de praktijk: op veel plekken is er geen robuuste metapopulatie meer die lokale uitval eenvoudig kan compenseren. Als een populatie verdwijnt, is dat in zo’n geïsoleerd gebied vaak definitief.

Hoe kan beheer het leefgebied van de noordse woelmuis verbeteren?

Uit praktijkonderzoek blijkt dat gericht water- en vegetatiebeheer wél verschil kan maken. Koen vertelt: “Noordse woelmuis is een pionierssoort die snel geschikt habitat kan koloniseren, zolang er geen sprake is van concurrentie en dit habitat direct grenst aan huidig leefgebied. In een nat perceel bij Kinderdijk, waar monotoon rietland door beheer is omgevormd tot natte zeggen- en kruidenrijke vegetatie, zaten binnen korte tijd noordse woelmuizen. Deze waren in de situatie daarvoor én het direct grenzende droge rietland afwezig. Op deze locatie vinden wij al enkele jaren noordse woelmuizen, en ook andere percelen worden nu anders beheerd. Of dat succes gaat hebben moet de komende jaren uit monitoring blijken.”

Meer achtergrond over het habitat en het beheer van deze soort is te vinden in onderzoek in de Nieuwkoopse Plassen, waarbij Koen twee studentes van de HAS in Den Bosch begeleidde bij het opzetten en uitvoeren van habitatonderzoek naar de noordse woelmuis (van het vangen en hanteren van dieren tot de inrichting van het onderzoek).
Deze combinatie van ecologische kwetsbaarheid, beheerkeuzes en het sterk gefragmenteerde landschap maakt dat noordse woelmuis in projecten én onderzoek bijzondere aandacht verdient.