Landschapsecologische Systeemanalyse (LESA) voor een bijzonder landgoed

“Van het vinden van gevlekte orchissen wordt je als ecoloog enthousiast, want het is een bio-indicator. Deze plant vertelt ons waar grondwaterstromen aan de oppervlakte komen en mineralen aanvoeren. Het is alsof het landschap en de vegetatie zelf je de weg wijst naar kansrijke plekken voor natuurontwikkeling,” vertelt Vasco enthousiast.

Qua fauna zijn er twee soorten die uniek zijn voor Texel en de omgeving van de Hoge Berg en die een directe relatie hebben met kruidenrijke tuunwallen. De klokjesdikpootbij en de Texelse zandbij zijn soorten waarvan er op Texel een geïsoleerde populatie leeft rondom de Hoge Berg. De klokjesdikpootbij vliegt in juli en augustus en bezoekt dan grasklokjes die op de tuunwallen groeien. Er wordt vermoed dat de Texelse populatie klokjesdikpootbijen en Texelse zandbijen tussen 5500 en 3000 v. Chr. geïsoleerd is geraakt toen de verbinding tussen de hogere delen van Drenthe en Friesland met Texel werd verbroken. Het zijn dus unieke bijenpopulaties, die door hun voorkomen op het eiland kwetsbaar zijn om te verdwijnen.

“De aanwezigheid van die unieke bijenpopulaties maakt dit project extra bijzonder. Besef je dat deze Texelse zandbijen en klokjesdikpootbijen mogelijk al meer dan 5000 jaar geïsoleerd leven op dit eiland? Dat schept een extra verantwoordelijkheid om hun leefgebied te beschermen en te versterken,” benadrukt Van den Berg.

Scholeksters zijn ook een kenmerkende soort voor tuunwallen. Deze vogelsoort broedt graag bovenop tuunwallen. Tijdens het veldbezoek is dit vastgesteld op tuunwallen in Staatsbosbeheer gebied, maar niet op tuunwallen in het onderzoeksgebied. Een relatief rustige tuunwal middenin het droge grasland op het landgoed zou een uitstekende locatie zijn voor broedende scholeksters.

Een markante verschijning op het landgoed is de ijsvogel. IJsvogels broeden niet op Texel, een enkel incidenteel geval daargelaten, maar tussen augustus en april wordt de soort regelmatig op Texel waargenomen. Zo dus ook op het landgoed. Om de ijsvogel toch in staat te brengen om te broeden op het landgoed kunnen er maatregelen worden getroffen om het er aantrekkelijker te maken voor deze soort. IJsvogels broeden langs waterpartijen in steilwanden waar hun nesten veilig zijn voor predatoren. Een dergelijke steilwand kan gemaakt worden door het omtrekken van een boom in de waterkant naast de afgegraven waterpartij. Als er geen geschikte boom aanwezig is, kan er een steilrand gegraven worden of een kunstmatige ijsvogelwand aangelegd worden.

“De ijsvogel is een iconisch onderdeel van de biodiversiteit op het landgoed. Met relatief eenvoudige maatregelen, zoals het creëren van een steilwand, kunnen we deze prachtige vogel misschien zelfs tot broeden verleiden op Texel,” aldus Van den Berg.

Bevindingen en conclusies

Op basis van de LESA kan geconcludeerd worden dat er sprake is van een kleinschalig beekdalsysteem op de flank van een oude stuwwal waarbij er een duidelijke overgang plaatsvindt van droog naar nat. Het droge deel bestaat uit dekzand en is in het Pleistoceen gevormd, terwijl het natte deel voornamelijk uit klei bestaat en in het Holoceen is gevormd.

Een voor natuur erg interessante overgang van ecosystemen, die zich ook nog eens in het oudst bewoonde deel van Texel bevindt. Hier zijn unieke landschapselementen aanwezig zijn (zoals drinkkolken en tuunwallen), met bijbehorende kenmerkende flora en fauna. Deze variatie zorgt voor een grote huidige en potentiële natuurwaarde.

Bureaustudie en veldwerk

Het laten samenvloeien van bureaustudie en veldwerk is ook dit keer van grote waarde gebleken. We hebben landschapsprocessen ontdekt en natuurwaarden aangetroffen die anders over het hoofd gezien zouden zijn.

Zo is er bijvoorbeeld een klein beekje ontdekt, dat duidelijke verschijnselen van kwel vertoont; een dun ijzerlaagje is aangetroffen.

“Wat ik zo mooi vind aan dit werk is dat het landschap je altijd weer verrast. De bodemkaart gaf aan dat we alleen laarpodzolgronden zouden aantreffen, maar in werkelijkheid bleek er een veel rijkere variatie te zijn. Die ontdekking van dat kleine beekje met kwelverschijnselen en het ijzerlaagje – dat zijn de momenten waarop je als ecoloog echt het verhaal van het landschap kunt lezen en hoe het onderzoeksgebied in het grotere geheel past,” vertelt Vasco.

Praktische aanbevelingen uit de LESA

Op basis van de LESA hebben we concrete aanbevelingen geformuleerd voor de inrichting en beheer van het landgoed. Hierbij hebben we zorgvuldig afgewogen welke maatregelen de natuurwaarden kunnen versterken zonder de cultuurhistorische waarden aan te tasten.

Een belangrijke conclusie van de LESA was dat de cultuurhistorische waarde van de podzolbodems met dikke eerdlaag behouden moet blijven. Hoewel in eerste instantie werd overwogen om delen af te plaggen voor de ontwikkeling van schralere natuurtypen, hebben we uiteindelijk geadviseerd om dit niet te doen. De eerdlaag van ongeveer 60 cm, waarschijnlijk ontstaan door het aanvoeren van kleizoden van kwelders, vertegenwoordigt een belangrijk cultuurhistorisch element. Bovendien zou de verschralingsduur na afplaggen nog zodanig lang zijn, dat er op afzienbare termijn geen groot natuurresultaat te verwachten valt.

Voor de tuunwallen is geadviseerd om deze zodanig te beheren dat vergrassing wordt tegengegaan, waardoor kenmerkende flora zoals muizenoor, schapengras en klein streepzaad kan terugkomen. Hiervan profiteren de zeldzame bijensoorten direct. Dichtgegroeide tuunwallen kunnen, voor zover mogelijk binnen de NSW-regelgeving, worden vrijgezet van bramen en struweel. Ook is uitbreiding van tuunwallen mogelijk waar nu schapengaas als perceelscheiding dient.

Voor de drinkkolken is aanbevolen om deze vrij te zetten van overmatige begroeiing om de waterkwaliteit te verbeteren en geschikter habitat te creëren voor amfibieën en waterplanten.

Een essentieel advies is het intact laten van de kwelstroom. Waar mogelijk moet gebufferd water benut worden voor de gegraven waterpartij. Het verondiepen van de beek zorgt ervoor dat water minder snel wordt afgevoerd en beter de bodem kan inzakken.

Voor de hoger gelegen graslanden is geadviseerd om deze te beheren als kruiden- en faunarijk grasland (N12.02) en er een verschralingsbeheer op toe te passen. De nattere graslanden kunnen worden beheerd als vochtig hooiland (N10.02), waarvoor geen specifieke inrichtingsmaatregelen zoals afplaggen nodig zijn.

Voor specifieke doelsoorten zijn gerichte maatregelen aanbevolen:

• Het verwijderen van honingbijenkasten van het erf ten behoeve van de zeldzame wilde bijensoorten
• Het realiseren van een ijsvogelwand door middel van een omgetrokken boom of kunstmatige wand
• Maaibeheer dat rekening houdt met de fauna door altijd ongeveer 20% van de vegetatie te laten staan

Om de natuurwaarden beleefbaar te maken, is geadviseerd een pad aan te leggen door het bos om het oude en nieuwe bos met elkaar te verbinden. In de nattere delen van het bos, waar de beek doorheen stroomt, kan een vlonderpad aangelegd worden.

Van analyse naar de praktische inrichting van het plangebied

De bevindingen uit deze LESA zijn inmiddels uitgewerkt in een inrichtings- en beheerplan waarin Ecoresult ook advies heeft uitgebracht over subsidiemogelijkheden volgens de Kwaliteitsimpuls natuur en landschap (SKNL). Het plan omvat specifieke inrichtings- en beheermaatregelen, inclusief een begroting voor de inrichtingskosten, beheerkosten en mogelijk te verkrijgen subsidies.

Ecoresult heeft alle kennis in huis op het gebied van landschapsecologische systeemanalyses. Onze experts zetten vervolgens de analyse in om zo de onderzoeksvraag in een onderzoeksgebied te kunnen beantwoorden.

“Dit project op Texel bevestigt voor mij waarom landschapsecologische systeemanalyses zo waardevol zijn. We kijken niet alleen naar losse natuurelementen, maar naar het complete samenspel van bodem, water, historie en biodiversiteit. Juist op een eiland als Texel, met zijn unieke ontstaansgeschiedenis en kleinschalige landschap, levert dat fascinerende inzichten op die direct toepasbaar zijn in plannen voor natuurherstel en -ontwikkeling,” concludeert Van den Berg.

Heb je vragen over deze LESA op Texel of wil je de landschapsprocessen in een gebied in kaart brengen, bijvoorbeeld voor het vergroten van de biodiversiteit? Bel of mail ons! Wij helpen je graag bij uiteenlopende vraagstukken rondom LESA en inrichtings- en beheerplannen.